نام علمی: Salvia officinalis
نام انگلیسی: Garden sage –common sage

ترکیبات

برگ آن دارای اسانس فلاونویید، تانن و یک ماده تلخ است و اسانس آن که معمولاً از نوع وحشی تهیه می­‌شود زرد مایل به سبز است با بوی مخصوص و در 2-1 قسمت الکل 80 درجه حل می­‌شود. حاوی 50% آلفا و بتا تویون (یا سال ویول)، آلفا و بتا پینن 1%، سینئول 10%، بورنئول 14-6% راست و چپ می­‌باشد + کامفور  و میرسن و سزکوئی ترپن‌ها که مهمترین آن‌ها ویریدنیلورل و کاریوفیلن اپوکسید  از ترکیبات غیر فرار آن اسید رزمارینیک، دی ترپنویید­های تلخ و پیکروسالوین و فلاوون‌های لیپوفیل مثل هسپیدولین می­‌باشد.

مشخصات گیاه

گیاهی است پرشاخه، به ارتفاع 60-30 سانتی­‌متر، دارای ظاهر پرپشت که به حالت خودرو در اماکن خشک و سنگلاخی می­‌روید. ریشه­‌ای به رنگ مایل به قهوه‌­ای، به ستبری انگشت، ساقه­‌های متعدد منشعب، چهارگوش، کرک‌دار، برگ­‌های آن متقابل و سبز روشن (به علت تارهای کوتاه بنفش و سفیدرنگ)، ضخیم دارای شبکه‌­ای از رگبرگ­‌ها (که در سطح تحتاهنی پهنگ به وضع برجسته با ظاهری مشخص) جلوه می­‌کند. نمای برگ­‌های تحتانی با دمبرگ بیضوی نوک­‌تیز و در قسمت فوقانی بدون دمبرگ کوچک‌تر و نوک‌­تیزتر است. در قسمت­ فوقانی ساقه­‌ها روی چرخه مخصوصی 5 تا 8 گل ظاهر می­‌شود، به رنگ آبی مایل به بنفش در ماه‌­های خرداد تا تیر ظاهر می­‌شود.
میوه­‌اش فندقه، کروی، 5/2 میلی­‌متری، وزن 8/7 گرم، قهوه‌­ای با خطوط تیره است. شبیه تخم شبت و شکاف‌دار، گل­‌هایش نوش فراوان ایجاد می­‌کند.
تکثیر آن با کاشتن دانه یا قلمه­‌زدن یا خوابانیدن یا تقسیمات قطعات ریشه­‌دار پایه‌­های مسن است. قلمه‌ی آن را در اسفند یا آذرماه می­‌کارند و پس از آنکه قلمه­‌ها دارای ریشه کافی گردیدند آن‌ها را به زمین زراعتی منتقل می­‌کنند. پرورش آن باید در زمین‌­های حاصل‌خیز، مرطوب، قابل نفوذ آب باشد تا حداکثر از 300 کیلو برگ آن یک کیلو اسانس به­‌دست آید.

محل رویش مریم گلی

مریم­‌گلی کبیر (ماژور) مشروح در بالا در شمال آفریقا، اسپانیا، یونان، شوروی سابق، در ایران در آذربایجان، تبریز، و چهارمحال می­‌روید.
S.sclarea یا کف­‌الدب که شبیه بالایی است اما برگ­‌های متقابل، گیاه با پهنک بزرگ، بیضوی و دمبرگ مشخص و در قاعده گل­‌ها یک براکنه­‌ی قلبی شکل نازک دیده می­‌شود که بزرگتر از کاسه گل است. بیشتر در اطراف تهران، ونک، کرج، قلهک، رنه، گچسر، پلور، بین رودهن و دلیجان، قزوین، سمنان، دامغان، شهمیرزاد، بسطام، کاشان، قمصر، شاهرود، گیلان در رودبار، و کلاردشت مازندران در آذربایجان دشت مرغاب، بین کالیبار و اهر، اشنویه، قاسم­لو، سردشت به سمت پیران­‌شهر، اصفهان، تنگ دزدان، خوانسار، مشرق خرم­‌آباد، کوه دینار فارس، سی‌سخت، گردنه بیجار، کرمان و کوه بینالود.

عوارض

فراورده­‌های مریم­‌گلی با املاح آهن ناسازگاری دارد و قندخون را (نوع اصلی) کم می­‌کند. اسانس آن سمی است و در مصرف درمانی وارد نمی‌­شود. ترشحات شیر را کم و متوقف می‌­کند. به واسطه ترکیبات سمی­‌تر چون مقادیر زیاد برگ آن سمی بوده باعث افزایش ضربان قلب افزایش دمای بدن و سرگیجه می‌­شود. و سردرد در گرم مزاجان می­‌آورد. در مصرف طولانی ممکن است حملات شبیه صرع بروز کند.

دوز

دم­‌کرده 30 تا 15 گرم برگ آن در یک لیتر آب بعداز غذا به مقدار یک قاشق سوپ­‌خوری بین هر دو غذا و تنتور حاصل از خیساندن 15-10 گرم برگ خشک در 5 برابر الکل به مقدار 25-10 قطره در روز. در استعمال خارجی پماد آن 30گرم گیاه خشک 30گرم عشقه و 250 گرم پی خوک و 45 گرم موم درست شده جهت التیام اولسرها به کار می­‌ر‌ود. در فرانسه از 30-15 گرم آن در یک لیتر آب به عنوان قاعده‌­آور و دم کرده نیم مشت 5 برگ خشک آن را در یک لیتر آب برای تحریک و عرق کردن و جهت استعمال خارجی 5 مشت آن در یک لیتر آب جهت شستشو به­‌کار می­‌رود.

خواص برگ و عرق مریم گلی

طبق نظر حکمای جدید این گیاه با ارزش­‌ترین گیاه تیره­‌ی نعناع است. برگ آن دارای اثر نیرودهنده و مقوی است. به علت دارا بودن خاصیت تسهیل در هضم، مدر، ضد تشنج، تب­بر، ضدعفونی کننده، کم­‌کننده قندخون و قاعده آور است. در استعمال خارجی آن، جهت التیام عمل و ضدعفونی کننده زخم­‌ها و جراحات استفاده می­‌شود و چون اثر مقوی دارد مصرف آن موجب می­‌شود که عمل هضم تسهیل یابد. استفراغ­‌های تشنج‌­آور آرام شود و اسهال­‌های ساده درمان پذیرد. در موارد خون‌روی و ترشحات مهبلی ناشی از ضعف مصرف آن موجب جلوگیری از خون‌روی و ترشحات می­‌شود و به­‌علاوه سرفه­‌های مزمن قطع شود. مصرف فرآورده‌­های آن در نقرس، سردرد یک طرفه، آب آوردن انساج و خیز اعضا مفید است. دم­‌کرده­‌ی آن در رفع عرق شبانه و عرق ناشی از ضعف که در بیماران مبتلا به تب­‌های قطع نشدنی دست می­‌دهد اثر معالج دارد.
به­‌صورت موضعی به عنوان ضدالتهاب، قابض، ضد باکتری، در التهاب دهان به صورت غرغره و دهان شویه استفاده می­‌شود. مصرف مریم گلی و عرق آن باعث کاهش قند خون در افراد سالم و دیابتی وابسته به انسولین می­‌شود اما در بیماران دیابتی غیروابسته به انسولین اثر ندارد. عصاره­‌ی آن برای مداوای برخی بیماری‌­های مربوط به حلق و حنجره و شستشوی دهان استفاده می­‌شود. اسانس آن به علت خاصیت ضدباکتریایی آن در صنایع غذایی و آرایشی استفاده می­‌شود.
و طبق نظر حکمای قدیم این گیاه گرم و خشک است و مفتح سُدَّه (بازکننده گرفتگی رگ) و مُحلّل اخلاط وارده (خلط سرد) و ریاح و ضماد او با سرکه جهت ورم سپرز (طحال) و خاییدن (مالیدن آن به لثه) جهت تسکین درد دندان و رفع عُسرالنفس (آسم و تنگی نفس) مؤثر و تخم آن جهت گزیدان هوام (حشرات) و سَیَلان رحم (هیپرمنوره) و بواسیر نافع است و پخته­‌ی آن سیاه­‌کننده موی و چون با حنا مخلوط کرده و بر موی بمالند آن را طویل گرداند ولی زود سفید سازد.